ΕΛΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 1821-1829 ΜΕΡΟΣ Β’

ΕΛΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 1821-1829 ΜΕΡΟΣ Β’

Ο ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ 15ος- 19ος ΑΙΩΝΑΣ

ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ (1814-1821)

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σε συνέχεια του Α’ μέρους ακολουθεί η εμφάνιση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού που την οθωμανική περίοδο ουσιαστικά λειτούργησε ως ο προπομπός για την αφύπνιση του γένους και μέσω αυτού η σύσταση της Φιλικής Εταιρείας, που έδρασε ως μια μυστική οργάνωση με σκοπό τη συνένωση και σύμπλευση των ελλήνων, ώστε να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες για την έναρξη της ελληνικής επανάστασης.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός ένα ιδεολογικό πνευματικό κίνημα προερχόμενο από την μήτρα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού από ανθρώπους που ζούσαν στη οθωμανική αυτοκρατορία. Εισηγητής του όρου Ν. Διαφωτισμός θεωρείται ο Κωνσταντίνος Θ. Δημαράς, όπου θέσπισε τον όρο στις αρχές του 15ου αιώνα έως τον 19ο, επηρεασμένος από τα ιδεολογικά ευρωπαϊκά κινήματα. Τα χρονικά όρια του Ν. Διαφωτισμού προσδιορίζονται από το 1770 έως το 1821 με την εκδήλωση της ελληνικής επανάστασης, εναντίον της οθωμανικής αυτοκρατορίας για την ελευθερία του υπόδουλου γένους και πιο συγκεκριμένα από το 1774 με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καινάρτζη1 όπου ξεκινάει η «περίοδος ανακαίνισης» ο δρόμος προς την ελληνική επανάσταση. Ο διαφωτισμός για να μεταλαμπαδεύσει τις ιδέες του στηρίχθηκε σε κάποιους παράγοντες όπως η τυπογραφία, και κατ’ επέκταση η γραφή του λόγου, η οικονομική ευμάρεια κάποιων περιοχών, και τέλος η εθνική αφύπνιση των νεοελλήνων. Ο διαφωτισμός είναι προϊόν της δύσης και πιο συγκεκριμένα εμπνεύστηκε από τη γαλλική επανάσταση καθώς δανείστηκε ιδεολογικά στοιχεία όπως ισότητα, δικαιοσύνη, ελευθερία, και τα προσάρμοσε για την ελευθερία του γένους.

Σημείωση 1- Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή:
H Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή υπογράφτηκε ανάμεσα στην Τσαρική και οθωμανική αυτοκρατορία στις 10 Ιουλίου του 1770 η οποία προέβλεπε το τέλος του Ρωσοτουρκικού πολέμου, την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στη Μεσόγειο για την Ρωσία. Από μέρους της Ρωσίας η οποία επιστρέφει στην οθωμανική αυτοκρατορία 18 νησιά του Αιγαίου και την Πελοπόννησο, καθώς και την ελεύθερη ναυσιπλοΐα της Ρωσίας στον Εύξεινο Πόντο και τη διατήρηση ναυτικού στόλου στην περιοχή, καθώς και την άρση εμπάργκο στο εμπόριο μεταξύ Ρώσων υπηκόων στην οθωμανική επικράτεια.

ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ

Με την έναρξη της Αγγλικής βιομηχανικής2 επανάστασης και την εξάπλωση που είχε στην υπόλοιπη Ευρώπη οδήγησε τη νέα αστική τάξη σε ανάρρηση ενάντια στις ευγενείς τάξεις της Ευρώπης. Παρόλα αυτά στις Νοτιοανατολικές ευρωπαϊκές χώρες η αριστοκρατία κατείχε την εξουσία, με αποτέλεσμα τον παραγκωνισμό των χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων. Έτσι με την Αγγλική και Γαλλική επανάσταση του 17ου και 18ου αιώνα αντίστοιχα, αλλά και τη διεκδίκηση των ΗΠΑ για ανεξαρτησία οδηγήθηκαν σε σύγκρουση με τα φεουδαρχικά συστήματα με στόχο την άνοδο και ανάπτυξη των αστικών τάξεων.
Η Αγγλική βιομηχανική επανάσταση άλλαξε την κοινωνικοοικονομική μορφή στην Ευρώπη, από την άλλη η γαλλική επανάσταση δημιούργησε ένα ιδεολογικό υπόβαθρο για αλλαγή στην κοινωνία, και στην πολιτική, με σκοπό την επανάσταση των λαών στον ευρωπαϊκό χώρο που θα οδηγούσε σε αναδιάρθρωση, των πολιτικών συστημάτων και κατ’ επέκταση αλλαγή στην κοινωνία.

Σημείωση 2 - Αγγλική βιομηχανική επανάσταση: Η βιομηχανική επανάσταση ορίζεται μεταξύ των ετών 1760 - 1860 όπου συναντάμε ένα σύστημα μεταβολών σε ένα ευρύ φάσμα της οικονομίας και της κοινωνίας.

Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ

Όπως προαναφέραμε και παραπάνω ο Ν. Διαφωτισμός εμπνεύστηκε από τις επαναστάσεις των ευρωπαίων, και ξεκίνησε από τις ευρωπαϊκές περιοχές της Γαλλίας, Ιταλίας, Αγγλίας, όπου υπήρχε ελληνικό στοιχείο μέσα από την παιδεία, την ελευθερία λόγου και τύπου, την οικονομική ευμάρεια των περιοχών. Οι έλληνες του εξωτερικού και ειδικότερα οι πνευματικοί και λόγιοι, οι έμποροι, εμπνευσμένοι από το πνεύμα του Ευρωπαϊκού διαφωτισμού μετέφρασαν έργα όπως του Λοκ, Βολτέρου, Ρουσσώ. Μέσα από τον λόγο τους έκαναν αναφορά για ελευθερία στη γνώση, απαλλαγή από προλήψεις , όμως η πράξη αυτή ως ένα ιδεολογικό κίνημα όπως ήταν ο διαφωτισμός έδωσε την αφορμή να εμφυσήσει στο υπόδουλο γένος των ελλήνων την ιδέα της απελευθέρωσης .

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΥΝΕΒΑΛΑΝ ΣΤΗ ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΟΥ Ν. ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ

Ο Ν. Διαφωτισμός ξεκινάει με δράση των λόγιων και πνευματικών ανθρώπων με σκοπό την ανάπτυξη της παιδείας προς το υπόδουλο γένος. Η κατεύθυνση προς εκεί γίνεται λόγω της οικονομικής και κοινωνικής βελτίωσης των ελλήνων. Η δράση πραγματοποιείται από εύπορους έλληνες του εξωτερικού κάνοντας δωρεές σχολείων και βιβλίων, ενώ στην Ελλάδα ξεκινάει η πεποίθηση ότι η παιδεία θα γίνει φορέας μιας ελεύθερης κοινωνίας.
Βέβαια την οθωμανική περίοδο υπήρξε μια στασιμότητα στην εκπαίδευση και η γνώση περιορίστηκε γύρω από τη θρησκεία. Οι έλληνες έβλεπαν με καχυποψία ότι ήταν φερμένο από το εξωτερικό, με αποτέλεσμα μια μοιρολατρική στάση προς τον δυνάστη κατακτητή τους. Η αναδιαμόρφωση της παιδείας ξεκίνησε από την εκκλησιά όπου ο πατριάρχης Κύριλλος τον 17ο αιώνα ανασυγκρότησε την πατριαρχική σχολή Κωνσταντινουπόλεως και εισήγαγε νέα μαθήματα αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας. Επίσης μέσω της τυπογραφίας έγινε μετάφραση της Καινής Διαθήκης, ενώ από τον χώρο των επιστημών διδάσκονταν φυσική και χημεία κάτι νέο για τα ελληνικά δεδομένα της εποχής.
Ωστόσο αυτή η προσπάθεια δεν ήταν εύκολη, πολλοί ελλήνες διαφωτιστές αντιμετωπίστηκαν με καχυποψία και δισταγμό, επειδή έφερναν κάτι καινούργιο από τη Δύση. Η αντίδραση οφειλόταν στο ότι παρά τη μακρά περίοδο της τουρκοκρατίας η ελληνική παράδοση είχε μείνει αναλλοίωτη στο χρόνο, και επιπλέον η Ανατολική εκκλησία (ορθόδοξο δόγμα) αντιδρούσε με ότι ήταν προερχόμενο από τη Δύση.

Η ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ – ΧΑΡΤΑ ΤΟΥ ΡΗΓΑ

Η εισχώρηση των επιστημών στην ελληνική εκπαίδευση την περίοδο του 1821 οδήγησε σε αλλαγές στην πνευματική διανόηση των ελλήνων και άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο έβλεπαν τα γεγονότα που διαδραματιζόταν στο ελληνικό γένος. Βέβαια η εξέλιξη αυτή δεν ήταν εύκολη, πολλοί έλληνες διαφωτιστές βρήκαν εχθρικό έδαφος στον ελληνικό χώρο όπως ο Αδαμάντιος Κοραής που θεωρήθηκε εχθρός της ελληνικής κοινωνίας και ειδικότερα της εκκλησίας.
Η αντίδραση αυτή οφειλόταν στη βαριά ελληνική παράδοση που κρατούσε από τη ρωμαϊκή περίοδο και συσπειρώθηκε ακόμη περισσότερο την περίοδο της τουρκοκρατίας, επίσης η καχυποψία της Ανατολικής εκκλησίας προς τη Δύση όπου την κατηγόρησαν πως θέλει να εισχωρήσει στο ορθόδοξο δόγμα τον προτεσταντισμό. Η ίδια η εκκλησία ως πρωτεργάτης και οι λόγιοι του ελληνικού γένους αποκήρυξαν τις ιδέες του διαφωτισμού φοβούμενοι την απαξίωση από το ποίμνιο τους. Επιπλέον οι κύκλοι των Φαναριωτών έδειξαν καταδικαστική στάση, διότι προσέγγιζαν την ιδέα της ελευθερίας μέσω μιας φωτισμένης μοναρχίας και εσωτερικών καταστάσεων και πράξεων, ουσιαστικά στόχευαν στην αναβίωση της «Μεγάλης ιδέας του γένους» την αναβίωση του βυζαντινού μεγαλείου όπως αναφέρει και ο Κωσταντίνος. Θ. Δημαράς.
Η αλλαγή προήλθε μέσω του διαφωτιστή Ρήγα Βελεστινλή - Φεραίου με την λεγόμενη «Χάρτα του Ρήγα», πρόκειται για έναν χάρτη με προκηρύξεις όπου απεικόνιζε τα σύνορα του ελληνικού κράτους καθώς και την περιοχή της βαλκανικής μέχρι τον Δούναβη. Η χάρτα τοπογραφήθηκε το 1796-1797 στη Βιέννη και απεικόνιζε στρατιωτικές εφαρμογές όπου ο Ρήγας είχε εμπνευστεί από την ελληνιστική περίοδο και τους χάρτες την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, με αυτή την πράξη στόχευε στην ενοποίηση των βαλκανικών χωρών για απελευθέρωση των λαών. Επίσης ο ιδιος επηρεασμένος από τις ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού θέλησε να βοηθήσει με το έργο του, τους έλληνες να εμφυσήσουν τις ιδέες των νεοελλήνων διαφωτιστών και μετέφρασε έργα του στη δημοτική, όπως ο Θούριος3 ώστε να γίνουν κατανοητά από το υπόδουλο γένος των ελλήνων. Η χάρτα του Ρήγα έγινε το εφαλτήριο ώστε ελλήνες του εξωτερικού να εμπνευστούν από τις ιδέες και τα λόγια του, και να δημιουργήσουν οργανώσεις με στόχο την απελευθέρωση του ελληνικού γένους, μια από αυτές ήταν η Φιλική Εταιρεία.

Σημείωση 3 - Θούριος :Επαναστατικός ύμνος του Ρήγα Βελεστινλή την περίοδο 1797 όπου μέσα από τα κείμενα προσπαθεί να αφυπνίσει το υπόδουλο γένος για επανάσταση. Ο πιο γνωστός στοίχος του Θούριου είναι «Ως πότε παλικάρια θα ζούμε στα στενά μονάχοι σαν λιοντάρια στις ράχες στα στενά;».

ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ Ν. ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ

Ο Ν. Διαφωτισμός ως ένα ιδεολογικό κίνημα που συστάθηκε και βασίστηκε στις αξίες του Ευρωπαϊκού διαφωτισμού έγινε υπέρμαχος της ελευθερίας, της δικαιοσύνης, της ισότητας και της αλληλεγγύης, προς τους ανθρώπους. Εμπνεύστηκε από τα ευρωπαϊκά ιδεώδη και τα προσάρμοσε για τα δικά της οφέλη. Εμφύσησε στους έλληνες νέες λέξεις και φράσεις ισότητα, δικαιοσύνη, ελευθερία του λόγου και τύπου, αποτίναξε κάθε προκατάληψη και δεισιδαιμονία προς τον δυτικό κόσμο, δημιούργησε μυστικές οργανώσεις βασισμένος στα πρότυπα της δύσης όπως, η Φιλική Εταιρεία και τέλος μέσα από την διάδοση των επιστήμων όπου υπήρξε υπερασπιστής της γνώσης και της παιδείας άλλαξε την κριτική σκέψη των ανθρώπων .

Ο ΟΡΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΣΥΧΡΟΝΟΥΣ ΜΕΛΕΤΗΤΕΣ

Τέλος αν θέλουμε να αποδώσουμε μια «ταυτότητα» θα αναφέρουμε ότι: Ο Ν. Διαφωτισμός δέχθηκε και αφομοίωσε με εκλεκτικό τρόπο διάφορες τάσεις που χαρακτηρίζουν τα αντίστοιχα δυτικά ρεύματα . Το τέλος του Διαφωτισμού δεν ήταν παρά μια αρχή για την πολιτική ιστορία των Βαλκανίων, ήδη από την εποχή του Ρήγα με την χάρτα και την ιδέα ενός βαλκανικού πολύ – εθνικού κράτους, με τίτλο «Α‘ Ελληνική Δημοκρατία4», ο διαφωτισμός όρισε τον σχηματισμό των σύγχρονων κρατών και προσέφερε στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, την πολυεθνικότητα της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Με την συνεκτική αυτή βάση και μετά από μια μακρά περίοδο αφύπνισης έδρασε ώστε να συντελέσει στην ανάδυση των εθνικών παραδόσεων.
Εκείνο που θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ως απολογισμό του έργου του Ν. Διαφωτισμού, είναι ότι υπήρξε καταλύτης για την εμπέδωση των φιλοσοφικών προβλημάτων του 19ου αιώνα, καθώς έθεσε τις βάσεις για την περεταίρω ανάπτυξη του φιλολογικού λόγου στο σύγχρονο νεότερο ελληνικό Κράτος.

Σημείωση 4 - Α’ Ελληνική Δημοκρατία: Ονομάζεται το προσωρινό κράτος την περίοδο της ελληνικής επανάσταση η οποία προσδοκούσε στην ίδρυση του ελληνικού βασιλείου. Τυπικά ξεκίνησε στην Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου το 1822 σηματοδοτώντας το πρώτο Ελληνικό Σύνταγμα του νέου κράτους, το οποίο όμως στην αρχή δεν αναγνωρίστηκε από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις.

Η ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ 1814

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στο πρώτο τέταρτο του 19ου αιώνα η ταραγμένη περίοδος της γαλλικής επανάστασης(1789) έφτανε στο τέλος της. Η παντοδυναμία του Ναπολέοντα έλαβε τέλος με τη μάχη στο Βατερλό το 1814, ένα χρόνο αργότερα το (1815) η Ιερά Συμμαχία των μοναρχιών της Ευρώπης οργανώθηκε στο συνέδριο της Βιέννης αποφασίζοντας την προάσπιση της μοναρχίας με κάθε τρόπο και την εξάλειψη κάθε είδους ανατρεπτικής προσπάθειας προθέσεως. Ωστόσο οι επαναστατικές προθέσεις των λαών που βρίσκονταν υπό ξένη κυριαρχία δεν έσβησαν ποτέ, αλλά πέρασαν σε μυστικές οργανώσεις που άρχισαν να δρουν υπόγεια. Μια από αυτές τις οργανώσεις ήταν η Φιλική Εταιρεία των Ελλήνων που οργανώθηκε για να προετοιμάσει την επανάσταση.

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ

Η Φιλική Εταιρεία δημιουργήθηκε στο πλαίσιο κάποιων δραστηριοτήτων που καλλιεργούσαν την ιδέα της εθνικής αναγέννησης, όπως ήταν το έντυπο Ερμής ο Λόγιος(1811-1821) και οι εταιρείες: Φιλόμουσος Εταιρεία(1815), που την στήριζε ο Ιωάννης Καποδίστριας, τότε υπουργός Εξωτερικών του Τσάρου της Ρωσίας και το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον που ιδρύθηκε στο Παρίσι το (1811).
Οι υπόδουλοι έλληνες βρήκαν τις ιδέες της γαλλικής επανάστασης το σημείο αναφοράς στο οποίο προσέβλεπαν την ελευθερία και την εθνική αναγέννηση, γιατί η Ευρώπη είχε πλέον υιοθετήσει ένα νέο λεξιλόγιο που περιελάμβανε την ελευθερία, την ισονομία, την αυτοδιάθεση που οι παλαιοί μονάρχες αναγκάστηκαν να επικαλεστούν για να συντρίψουν τον Ναπολέοντα. Στόχος τους ήταν η αποκατάσταση της παλαιάς τάξης και εξαφάνιση των καινοτομιών που εισήγαγε το επαναστατικό κίνημα. Στο συνέδριο της Ευρώπης γεννήθηκε η ιδέα μιας ενωμένης Ευρώπης και ο τσάρος της Ρωσίας ενδιαφέρθηκε για το μέλλον της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, διότι ήθελε να θέσει υπό την προστασία του τους ορθοδόξους λαούς των Βαλκανίων ένας χώρος που διεκδικούσε και η Αυστρία και τον έλεγχο των στενών που θα τους έδινε έξοδο στην Ανατολική Μεσόγειο, επιθυμία που ερχόταν σε αντίθεση με τα αγγλικά συμφέροντα. Ωστόσο η επιτυχία της Ιεράς Συμμαχίας να διατηρήσει την ειρήνη στην ευρωπαϊκή ήπειρο αποδείχθηκε βραχύχρονη γιατί οι ιδέες της γαλλικής επανάστασης είχαν εξαπλωθεί μέχρι το 1870, ο φιλελευθερισμός και η χειραφέτηση των εθνών κατέστρεφαν συστηματικά το αντιδραστικό έργο του Συνέδριου της Βιέννης.
Η επίδραση των ιδεών της γαλλικής επανάστασης διαφαίνονταν καθαρά στα προεπαναστατικά έργα του Ελληνικού Διαφωτισμού «Ελληνική Δημοκρατία του Ρήγα Βελεστινλή 1797» και «Ελληνική Νομαρχία 1806 ενός Ανωνύμου». Και στις δυο περιπτώσεις αυτές ως πολιτικό πρότυπο εμφανίζεται η «Αβασίλευτη Πολιτεία» της ελευθερίας και ισότητας. Ο Ρήγας Βελεστινλής επηρεασμένος από τα Ιακωβίνια πρότυπα τα οποία προσπάθησε να τα προσαρμόσει στα πολυπολιτισμικά βαλκάνια με στόχο μια αβασίλευτη πολιτεία με ενεργητικό συμμετοχικό χαρακτήρα στη λήψη των αποφάσεων και ταυτόχρονα την αναγνώριση πολλαπλών ταυτοτήτων που θα έπρεπε να μάθει να διαχειρίζεται ο δημοκρατικός πολίτης. Αυτό το πρωτοπόρο πολιτικό σχέδιο άνοιξε το δρόμο για μια νέα αντίληψη περί πολυπολιτισμικότητας πρωτόγνωρης όχι μόνο για την πολιτική θεωρία του ιακωβινισμού, αλλά και για τα πολιτικά δεδομένα της εποχής.
Παράλληλα στα κείμενα της Ελληνικής Νομαρχίας διαφαίνεται η επίδραση των ιδεών από ευρωπαίους διαφωτιστές όπως Ρουσσώ, Μοντεσκιέ όπου τα κείμενα παραθέτουν ένα συναίσθημα πατριωτισμού όπως τα έργα των οραματιστών της ελεύθερης ενοποιημένης Ιταλίας που ζούσε κάτω από τον δεσποτισμό της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας. Επίσης παράλληλα κείμενα όπως του Ανωνύμου καταγγέλλουν τους καταπιεστές και εκμεταλλευτές της εξουσίας στην ελληνική κοινωνική πραγματικότητα, ώστε να εμφυσήσει στους έλληνες μια ψυχολογία εθνικής απελευθέρωσης. Ο ίδιος δείχνει ότι η απελευθέρωση δεν είναι μόνο εθνική, αλλά και κοινωνική και γι’ αυτό η Ελληνική Νομαρχία αποτελεί ένα επαναστατικό κίνημα.
Επιπλέον την περίοδο (1790 - 1820) διαμορφώνεται βαθμιαία ο οραματισμός της ελευθερίας των ελλήνων, η τελική αποσαφήνιση των πολιτικών κατευθύνσεων του υπόδουλου ελληνισμού εκφράστηκε με τη φιλελεύθερη σκέψη του Αδαμάντιου Κοραή ο οποίος επιδίωξε τον συνδυασμό πολιτική ελευθερία και αναμόρφωση της παιδείας και της κοινωνίας. Ο ίδιος δύσπιστος απέναντι στις ξένες δυνάμεις και τις ολιγαρχικές δομές της ελληνικής εξουσίας προύχοντες – εκκλησία - μεγιστάνες της διασποράς, προέκρινε το πρότυπο της φιλελεύθερης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ως το καταλληλότερο πολίτευμα για την περιφρούρηση της ελευθερίας μια θέση που υποστήριξε με σθένος με το ξέσπασμα της ελληνικής επανάστασης την οποία θεωρούσε ότι ήρθε πρόωρα.

Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΦΙΛΙΚΗΣ ΕΑΙΡΕΙΑΣ 1814

Η εμφάνιση της Φιλικής Εταιρείας αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα του νεοελληνικού εθνικού κινήματος. Πρόκειται για μια μυστική οργάνωση τεκτονικού τύπου που οργανώθηκε στη βάση παλαιότερων αμφοτέρων οργανώσεων – κινημάτων. Τα πρότυπα αυτών των εταιρειών κοινωνικών οργανώσεων κατά βάση ήταν ο βρετανικός τεκτονισμός5. Οι εταιρείες αυτές είχαν ποικίλους σκοπούς και ανάλογα με αυτούς υιοθετούσαν ένα ορισμένο τελετουργικό τεκτονικής προέλευσης ,αλλά χωρίς μεταφυσικό περιεχόμενο για τη συνοχή των μελών και την εξασφάλιση του απορρήτου. Τέτοιες εταιρείες φιλελεύθερης πολιτικής δράσης ήταν οι Καρμπονάροι της Ιταλίας και των Καλών Εξαδερφών της Γαλλίας.
Η Φιλική Εταιρεία οργανώθηκε κατ’ αυτό τον τρόπο και προέβλεπε μια ιεραρχία η οποία περιελάμβανε τους Αδελφοποιημένους ή Βλάμηδες, που ήταν τα αναλφάβητα μέλη τους Συστημένους, τους ιερείς και ποιμένες. Αργότερα όταν ο Υψηλάντης ανέλαβε την αρχηγία κατήργησε τους κατώτερους βαθμούς και πρόσθεσε τους βαθμούς των Αφιερωμένων και των Αρχηγών των Αφιερωμένων που αποτελούσαν την κορωνίδα και τον στρατιωτικό κορμό της οργάνωσης.

5Σημείωση Τεκτονισμός: Τεκτονισμός ή Μασονισμός ονομάζεται ένα παγκόσμιο σύστημα αδελφοτήτων στις αρχες του 16ου και 17ουαιώνα. Βασίζεται σε εθιμοτυπικές διαδικασίες με τη μέθοδο της ιεράρχησης και την ανάγκη να πιστεύουν σε κάποια ανώτερη δύναμη . Οι ρίζες του ανάγονται από την εποχή του Σολομώντα, η οργάνωση γίνεται μέσα σε μεγάλες στοές που ονομάζονται «Μεγάλες Ανατολές». Ο ελευθεροτεκτονισμός εμφανίστηκε από τον 14ο αιώνα στην Ελλάδα εισήλθε στα Επτάνησα την εποχή της γαλλικής επανάστασης. Στη σημερινή του μορφή αποτελεί μια αίρεση στα πρότυπα των δυτικών χωρών αποτελούμενος από την ελίτ της κοινωνίας που αποκαλούνται ως Πεφωτισμένοι ή ILLYMINATY. Η πιο γνωστή οργάνωση τεκτονισμού αναγνωρισμένη από την Ευρώπη είναι η λέσχη Μπιλντεμπεργκ ή Τάγμα Ναού ή Σοφοί της Σιών.

Ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας ήταν τρεις άσημοι έλληνες έμποροι: Εμμανουήλ Ξάνθος, Νικόλαος Σκουφάς, Αθανάσιος Τσακάλωφ μετανάστες στη Οδησσό της Ρωσίας όπου συναντήθηκαν το 1814. Το πρόσταγμα ήταν η απελευθέρωση της Ελλάδας, ωστόσο δεν υπήρχε κάποιος σχεδιασμός για τον τρόπο υλοποίησης του σχεδίου. Ο Σκουφάς και ο Τσακάλωφ μετέβησαν στη Μόσχα για να μυήσουν τα πρώτα μέλη της οργάνωσης και ο Ξάνθος στη Κωνσταντινούπολη. Η ελληνική παροικία της Μόσχας ήταν θα λέγαμε αδιάφορη και οι μυήσεις ελάχιστες. Ωστόσο εκεί διαμορφώθηκε το περιεχόμενο της κατήχησης που στηρίχθηκε σε δυο ψέματα α) ότι η οργάνωση αποτελείτο από χιλιάδες μέλη και β) ότι η Ρωσία συνδράμει στην προσπάθεια της. Οι τρεις πρώτοι που μυήθηκαν ηταν ο εύπορος έμπορος Γεώργιος Σέκερης, ο οποίος μύησε τον ΆνθιμοΓ αζή στο Παρίσι, ο Νικόλαος Ουζουνίδης από τη Θεσσαλονίκη και ο Αντώνης Κομιζόπουλος από την Πελοπόννησο.
Η μύηση των μελών μέχρι το 1818 γινόταν δύσκολα μέχρι που η Εταιρεία αποφάσισε να μεταφέρει την έδρα της στη Κωνσταντινούπολη. Με αυτόν τον τρόπο ξέφευγε από τη στενή επιτήρηση των ρωσικών αρχών και με περισσότερη ελευθερία οι Φιλικοί μπορούσαν να πλησιάσουν ανθρώπους από τις περιοχές του ελληνισμού. Η μυστικοπάθεια της Εταιρείας υποχώρησε και άρχισε η μαζική στρατολόγηση μελών φέρνοντας στους κόλπους της εκατοντάδες επιφανείς έλληνες χωρίς ποτέ να σταματά ο μύθος ότι η Ρωσία βρισκόταν πίσω από την «Αόρατη Αρχή» που υποδείκνυε τον Τσάρο της Ρωσίας όταν μάλιστα το δεξί του χέρι στη διπλωματία ήταν ο Κερκυραίος Ιωάννης Καποδίστριας.

Η τακτική της μύησης μελών στην Εταιρεία ήταν έργο των αποστόλων, δηλαδή ατόμων που δρούσαν σε ορισμένες περιοχές. Οι απόστολοι έθεσαν ως στόχο τους με μεγάλη επιτυχία εκπροσώπους των κοτζαμπάσηδων και των ενόπλων τυπικά ελίτ και όχι εμπόρους και λόγιους όπως γινόταν μέχρι τότε. Από τον Μάιο του 1818 εως τον Αύγουστο του 1819 οι μαζικές στρατολογήσεις δημιουργούσαν ένα πλαίσιο αναγκών. Στις αρχές του 1820 τα μέλη ήταν τόσα πολλά που έπρεπε να οριστεί ένας αρχηγός. Πρώτη επιλογή ήταν ο Καποδίστριας όμως αρνήθηκε την αρχηγία διότι η Ρωσία δεν ήθελε ακόμα να έρθει σε σύγκρουση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές δυνάμεις οι οποίες ήταν αμφιλεγόμενες ως προς τη στήριξη για βοήθεια προς τους έλληνες. Έτσι απευθύνθηκαν στον Αλέξανδρο Υψηλάντη υπασπιστή του Τσάρου. Ως στρατιωτικός ο Υψηλάντης έσπευσε να προετοιμάσει την Φιλική Εταιρεία για πολεμική αναμέτρηση, παράλληλα οι φυγόκεντρες δυνάμεις στην οθωμανική αυτοκρατορία είχαν ενταθεί με επίκεντρο τις αποσχιστικές διαθέσεις του Αλή πασά των Ιωαννίνων και η Ρωσία έδειχνε καθαρά πως δεν ήθελε να μείνει αμέτοχη από αυτές τις εξελίξεις. Στο διάστημα 1818 - 1821 η Φιλική Εταιρεία συσπείρωσε έλληνες όλων των κοινωνικών και οικονομικών βαθμίδων. Η επιτυχία στη Πελοπόννησο ήταν μεγάλη γιατί εκεί συγκροτήθηκε μια αυτόνομη οργάνωση με Εφορία που αποτελούνταν από ντόπιους που δεν λογοδοτούσαν στην Αόρατη Αρχή. Η μύηση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη το 1818 ήταν ένα από τα μεγαλύτερα κατορθώματα της Φιλικής παρά τις επιφυλάξεις του Μανιάτη οπλαρχηγού, όπως και η μύηση νέων μελών στην ηγετική ομάδα όπως του Γρηγορίου Δικαίου (Παπαφλέσσα).
Παρόλα αυτά η πολιτική κατάσταση πίεζε τη Φιλική Εταιρεία να βιαστεί καθώς ο Αλή Πασάς είχε δημιουργήσει συνθήκες για εξέγερση και το συνωμοτικό σχέδιο και οι μηχανισμοί της οργάνωσης κινδύνευαν να αποκαλυφθούν όπως και το ψέμα πως από πισω βρισκόταν η Ρωσία. Ο Υψηλάντης θεώρησε ότι η επανάσταση έπρεπε να αρχίσει από τις Παραδουνάβιες ηγεμονίες (Ρουμανία). Γιατί εκεί η Φιλική Εταιρεία ως παιδί ριζοσπαστικών αντιλήψεων και ιδεολογιών έβλεπε την επανάσταση όχι μόνο ως μέσο για τη δημιουργία εθνικού κράτους, αλλά ως κάτι μεγαλύτερο που θα μπορούσε να ανατρέψει την ηγεμονία του Σουλτάνου. Έτσι το σχέδιο ήταν να εκμεταλλευτούν οι έλληνες την εξέγερση των Σέρβων και Ρουμάνων ταυτόχρονα να προκληθεί λαϊκή εξέγερση μέσα στην Κωνσταντινούπολη και το τρίτο μέτωπο με αρχηγό τον αδερφό του Αλέξανδρου Υψηλάντη Δημήτριο ήταν να οργανωθούν πολεμικά η Πελοπόννησος, ο Μοριάς, τα νησιά, η Μάνη, γιατί εκεί υπήρχαν συγκροτημένες άρχουσες τάξεις που θα μπορούσαν να συγκροτήσουν μια τυπική εξουσία.
Τελικά η επανάσταση ρίζωσε στα νησιά, στο Μοριά και στη Ρούμελη όπου υπήρχαν συμπαγείς πληθυσμοί , δύσκολα απλώθηκε στην Κρήτη, την Χαλκιδική, τον Όλυμπο, το Πήλιο, την Ήπειρο. Σε όλες τις περιοχές από εκεί και πέρα, η Φιλική Εταιρεία ως οργανωμένη δύναμη ήταν ανύπαρκτη, ενώ τα οράματα της περιορίστηκαν στον στόχο της ελληνικής ανεξαρτησίας. Ωστόσο το ευρύτερο όραμα της Ελληνικής Επανάστασης που έβλεπε πέρα από γλωσσικά και εθνικά σύμβολα στα Βαλκάνια της προσέδωσε μια «οικουμενικότητα». Παράλληλα όμως θα πρέπει να σημειωθεί ότι το 1821 ήταν μια χρονιά πολιτικής αστάθειας σε πολλές περιοχές του κόσμου. Εθνικές διεκδικήσεις και δημοκρατικές ιδέες πίεζαν αναζητώντας διεξόδους. Στην Ιταλία και την Ισπανία ακόμα και τη Λατινική Αμερική οι εξεγέρσεις πλήθυναν στον δρόμο που είχε χαράξει η Γαλλική Επανάσταση και η επανάσταση των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής το 1779, όπως και τα εθνικά δημοκρατικά κινήματα που καλλιεργήθηκαν μετά τους ναπολεόντειους πολέμους. Η επανάσταση των ελλήνων εντάσσεται επομένως σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, παρά τις ιδιαιτερότητές της. Έγινε δηλαδή μέρος ενός παγκόσμιου κινήματος και της εξασφάλισε συμμαχίες αλλά και εχθρότητες.

Η Φιλική Εταιρεία εντάσσεται στο ιδεολογικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής της. Αποτελεί προϊόν των ιδεών του Διαφωτισμού και της γαλλικής επανάστασης και οργανώθηκε στα πρότυπα ξένων παρομοίων οργανώσεων. Η συμβολή της στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 ήταν μεγάλη. Κλείνοντας αξίζει να αναφέρουμε ότι παρόλο που η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε από τους ιδεολογικούς απογόνους του Ρήγα και των άλλων διαφωτιστών η επιτυχία της στηρίχθηκε στην ακλόνητη επαναστατική θέληση και τη συνειδητοποίηση ότι ο απελευθερωτικός αγώνας ενός έθνους είναι εφικτός μόνον όταν συμπεριλαμβάνει το σύνολο των δυνάμεων του έθνους.

Μπορείτε να κατεβάσετε το κείμενο σε μορφή *target="_blank"> pdf

Επιμέλεια και συγγραφή Αθανασία Βρεττού Σχολή Δημοσίας Ιστορίας – Εθνολογίας- Πολιτισμού ΕΑΠ.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License